فهم صورت‌های مالی (۴): ترازنامه

دومین صورت مالی که در این سلسله یادداشت‌ها درباره‌اش نوشته‌ام، ترازنامه است.

بسیاری از مردم سالی یک‌بار به دکتر مراجعه می‌کنند تا از وضعیت سلامتی خود آگاه شوند. تهیه ترازنامه هم درست مانند همین مسئله است. بنگاه‌ها سالی یک‌بار (یا در دوره‌های زمانی دیگر، مثلاً هر سه ماه یک‌بار) ترازنامه تهیه می‌کنند تا از وضعیت مالی خود در یک لحظه زمانی خاص مطلع شوند. معادله طلایی ترازنامه به‌صورت زیر است:

دارایی‌ها = بدهی + حقوق صاحبان سهام

دارایی‌ها منابع اقتصادی بنگاه هستند که کسب‌وکار از طریق آن‌ها انجام می‌شود. زمین، ساختمان، ماشین‌آلات و حتی سهام شرکت‌های دیگر از جمله دارایی‌های یک شرکت هستند.

برای در اختیار گرفتن دارایی و ایجاد یک کسب‌وکار، بنگاه وجوهی از دیگران قرض می‌کند یا تعهد می‌کند که مقادیری وجه در آینده به آن‌ها بدهد. این پول‌ها که در اصل به دیگران تعلق دارد بدهی[۱] نام دارد. حقوق صاحبان سهام[۲] (که گاهی هم سرمایه خوانده می‌شود) شامل وجوه (منابعی) است که سرمایه‌گذاران (سهامداران) شرکت در اختیار گذاشته‌اند و سودهایی که در نتیجه عملیات شرکت به‌دست آمده و بین سهامداران توزیع نشده است. در صورت سود و زیان دیدید که حاصل فعالیت‌های بنگاه ممکن است به سود بی‌انجامد (و اصولاً باید این‌گونه باشد). بخشی از آن سود بین سهامداران توزیع و بخشی دیگر به حقوق صاحبان سهام افزوده می‌شود.

تعریف دارایی و بدهی در متون حسابداری این‌گونه است: دارایی: “اموال، مطالبات و سایر منابع اقتصادی متعلق به یک بنگاه که در نتیجه معاملات و عملیات مالی ایجاد شده و قابل‌تبدیل به پول و یا دارای منافع آتی است.”

بدهی: تعهداتی که بنگاه در مقابل اشخاص و موسسات دیگر دارد و از معاملات و رویدادهای گذشته ناشی شده و باید از طریق پرداخت پول، ارائه کالا و خدمات و یا … تسویه شوند.

اگر شرکتی به‌اندازه ۳ میلیارد تومان دارایی و دو میلیارد تومان بدهی داشته باشد، برای این‌که معادله بالا برقرار باشد باید حقوق صاحبان سهام یک میلیارد تومان باشد. حالا اگر همین شرکت ۴ میلیارد تومان بدهی داشته باشد، حقوق صاحبان سهام آن منفی یک میلیارد تومان خواهد بود. احتمالاً شرکت در سال‌هایی زیان داشته و این زیان حقوق صاحبان سهام را منفی کرده است.

بنابراین ترازنامه نشان می‌دهد که چقدر در بنگاه سرمایه‌گذاری شده (دارایی‌ها) و چقدر از منابع این سرمایه‌گذاری از بستانکاران و قرض‌دهندگان! (بدهی) و چقدر از سهامداران (حقوق صاحبان سهام) فراهم شده است.

اگر ترازنامه یک‌سال شرکت را با سال گذشته همان شرکت مقایسه کنیم، اطلاعات مفیدی به دست خواهیم آورد. برای مثال به ترازنامه شرکت “کشک‌سابان” در پایان سال ۱۳۹۲ و مقایسه آن با ترازنامه پایان سال ۱۳۹۱ دقت کنید:

ترازنامه شرکت کشک‌سابان۱۳۹۲/۱۲/۲۹ (اعداد به هزار )
  ۱۳۹۱ ۱۳۹۲ افزایش (کاهش)
دارایی
وجه نقد و اوراق بهادار قابل معامله ریال ۱۲,۹۰۰,۰۰۰ ریال ۱۰,۶۵۰,۰۰۰ (۲,۲۵۰,۰۰۰)
حساب‌های دریافتنی ریال ۱۵,۳۶۰,۰۰۰ ریال ۱۶,۶۵۰,۰۰۰ ۱,۲۹۰,۰۰۰
موجودی ریال ۲۲,۶۵۰,۰۰۰ ریال ۲۵,۰۵۰,۰۰۰ ۲,۴۰۰,۰۰۰
پیش‌پرداخت هزینه‌ها ریال ۲,۹۴۰,۰۰۰ ریال ۳,۶۹۰,۰۰۰ ۷۵۰,۰۰۰
مجموع دارایی جاری ریال ۵۳,۸۵۰,۰۰۰ ریال ۵۶,۰۴۰,۰۰۰ ۲,۱۹۰,۰۰۰
خالص دارایی ثابت ریال ۴۹,۹۸۰,۰۰۰ ریال ۴۸,۹۳۰,۰۰۰ (۱,۰۵۰,۰۰۰)
مجموع دارایی ریال ۱۰۳,۸۳۰,۰۰۰ ریال ۱۰۴,۹۷۰,۰۰۰ ۱,۱۴۰,۰۰۰
بدهی و حقوق صاحبان سهام
حساب‌های پرداختنی ریال ۱۲,۹۰۰,۰۰۰ ریال ۱۳,۲۰۰,۰۰۰ ۳۰۰,۰۰۰
ذخیره بازنشستگی ریال ۲,۳۱۰,۰۰۰ ریال ۲,۹۴۰,۰۰۰ ۶۳۰,۰۰۰
مالیات پرداختنی ریال ۲۷۰,۰۰۰ ریال ۵۱۰,۰۰۰ ۲۴۰,۰۰۰
بدهی کوتاه‌مدت ریال ۱۵,۰۰۰,۰۰۰ ریال ۱۲,۲۷۰,۰۰۰ (۲,۷۳۰,۰۰۰)
مجموع بدهی جاری ریال ۳۰,۴۸۰,۰۰۰ ریال ۲۸,۹۲۰,۰۰۰ (۱,۵۶۰,۰۰۰)
بدهی بلندمدت ریال ۱۹,۸۰۰,۰۰۰ ریال ۲۲,۵۰۰,۰۰۰ ۲,۷۰۰,۰۰۰
مجموع بدهی ریال ۵۰,۲۸۰,۰۰۰ ریال ۵۱,۴۲۰,۰۰۰ ۱,۱۴۰,۰۰۰
سرمایه ریال ۲۵,۵۰۰,۰۰۰ ریال ۲۵,۵۰۰,۰۰۰ ۰
سود انباشته ریال ۲۸,۰۵۰,۰۰۰ ریال ۲۸,۰۵۰,۰۰۰ ۰
مجموع حقوق صاحبان سهام ریال ۵۳,۵۵۰,۰۰۰ ریال ۵۳,۵۵۰,۰۰۰ ۰
مجموع بدهی و حقوق صاحبان سهام ریال ۱۰۳,۸۳۰,۰۰۰ ریال ۱۰۴,۹۷۰,۰۰۰ ۱,۱۴۰,۰۰۰

 

توجه به اعداد بالا نشان می‌دهد که دارایی “کشک‌سابان” ۱۱۴۰ میلیون ریال افزایش داشته و بدهی هم همین مقدار رشد کرده است. در نتیجه حقوق صاحبان سهام تغییری نکرده است.

شکل T ترازنامه به صورت زیر است:این نکته قابل توجه است که متون انگلیسی و لاتین دارایی‌ها (Assets) را سمت چپ می‌نویسند و بدهی (Liabilities) و حقوق صاحبان سهام (Equity) را در سمت راست.

 

دارایی‌ها

ترازنامه با دارایی‌هایی شروع می‌شود که به‌سادگی به وجه نقد تبدیل می‌شوند: وجه نقد در دسترس، موجودی حساب بانکی (بانک)، اوراق بهادار قابل معامله، سرمایه‌گذاری‌های کوتاه‌مدت، حساب‌های دریافتنی، موجودی کالا. این‌ها دارایی‌های جاری[۳] هستند. به‌طور معمول دارایی جاری به دارایی‌هایی گفته می‌شود که طی یک‌سال (یا کمتر) قابل تبدیل شدن به وجه نقد هستند (و یا خدمات معادل آن دریافت می‌گردد[۴])

در این‌جا قابل‌ذکر است که ‌ سرمایه‌گذاری‌های کوتاه‌مدت شامل سرمایه‌گذاری در سهام شرکت‌های دیگر یا سایر اوراق بهادار قابل معامله برای کسب انتفاع است. اگر سرمایه‌گذاری به قصد مدیریت و اعمال نفوذ صورت بگیرد در سرفصل سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت و پس از دارایی‌های جاری ذکر می‌شود.

در ادامه ترازنامه، سایر دارایی‌هایی که به اصطلاح نقدشونده[۵] نیستند، ذکر می‌شود. به این دارایی‌ها، دارایی ثابت[۶] گفته می‌شود. ارزش بیشتر دارایی‌های ثابت (به‌جز زمین) در طی زمان کاهش می‌یابد. این همان استهلاک است که در یادداشت قبلی نیز به آن اشاره کردم. بنابراین ارزش خالص دارایی‌های ثابت شامل ارزش خرید آن‌ها منهای استلاک انباشته شده در ترازنامه ثبت می‌شود. مثلا اگر دو سال پیش ماشین‌آلاتی با قیمت ۵۰۰ میلیون ریال خریداری شده باشد و قرار باشد که ارزش این ماشین‌آلات طی عمر مفید ۵ ساله، با روش خط مستقیم (که در آن استهلاک در طول دوره زمانی عمر دستگاه یکسان است) کاهش یابد؛ پس از دو سال استفاده از این ماشین‌آلات، ۲۰۰ میلیون ریال (هر سال ۱۰۰ میلیون ریال) هزینه استهلاک ثبت شده، ارزش ماشین‌الات در ترازنامه ۳۰۰ میلیون ریال خواهد بود. دقت کنید که ممکن است ارزش این ماشین‌آلات دو سال کار کرده در بازار بیشتر یا کمتر از ۳۰۰ میلیون ریال باشد، اما در ترازنامه همین عدد ۳۰۰ میلیون ریال ثبت می‌شود. پس از ۵ سال استفاده، ارزش دفتری (مقدار ثبت شده در دفاتر) این ماشین‌آلات به صفر خواهد رسید، حال‌آن‌که ممکن است ماشین‌آلات تا سال‌ها پس از آن هم مورد استفاده واقع شود. زمین و ساختمان، ماشین‌آلات، وسایل نقیله و … جزو دارایی‌های ثابت هستند.

در انتهای ترازنامه هم دارایی‌های نامشهود[۷] ذکر می‌شود. این دارایی‌ها وجود فیزیکی ندارند اما در تولید و فروش کالا و خدمات نقش ایفا می‌کنند. حق‌الامتیاز، حق انتشار، علایم تجاری، برند و سرقفلی از جمله دارایی‌های نامشهود هستند. در پایان هم همه دارایی‌هایی که جزو چهار دسته فوق (دارایی جاری، سرمایه‌گذاری بلندمدت، دارایی ثابت و دارایی نامشهود) نیستند، با عنوان سایر دارایی‌ها آورده می‌شود. برای مثال می‌توان به مطالبات بلندمدت موسسه یا هزینه‌های تأسیس اشاره کرد. گاهی که شرکت دارایی نامشهود قابل‌توجهی ندارد، دارایی نامشهود هم در سرفصل سایر دارایی‌ها ثبت می‌شود.

بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام

پس از شناخت دارایی‌ها، باید بدانیم که چه کسانی روی این دارایی‌ها دارای ادعا هستند. پیش از این اشاره کردیم که بستانکاران شرکت (کسانی که به‌نوعی از شرکت طلب دارند) و سهامداران دارای ادعا هستند.

بدهی‌ها با بدهی‌های جاری[۸] آغاز می‌شود که به آن بدهی کوتاه‌مدت[۹] هم گفته می‌شود. بدهی‌های جاری بدهی‌هایی هستند که طی یک سال (یا تا انتهای دوره مالی) سررسید شده و باید پرداخت شوند. پیش‌دریافت‌ها، حقوق پرداختنی، مالیات پرداختنی، اسناد و حساب‌های پرداختنی، سود سهام پرداختنی و آن بخش از وام‌ها و بدهی‌های بلندمدت[۱۰] که باید امسال پرداخت شوند، جزو بدهی‌های جاری هستند.

اگر بدهی جاری را از دارایی جاری کسر کنیم، سرمایه در گردش خالص[۱۱] به دست می‌آید که نشان می‌دهد چقدر از وجوه شرکت در فعالیت‌های جاری درگیر است. مقدار سرمایه در گردش خالص به نوع صنعت و برنامه‌های شرکت بستگی دارد. در مثال بالا سرمایه در گردش خالص شرکت کشک‌سابان در سال نود و یک، ۲۳،۳۷۰،۰۰۰ هزار ریال و در سال نود و دو ۲۷،۱۲۰،۰۰۰ هزار ریال بوده است.

بدهی‌های بلندمدت معمولا شامل وام‌ها و اوراق قرضه منتشر شده توسط شرکت است.

در ابتدای این یادداشت اشاره کردم که دارایی و مجموع بدهی و حقوق صاحبان سهام با هم برابر است؛ پس اگر مجموع بدهی را از دارایی‌ها کسر کنیم، حقوق صاحبان سرمایه به دست می‌آید که شامل سرمایه‌ای است که سهامداران در شرکت گذاشته‌اند و به‌ازای آن سهام دریافت کرده‌اند و همچنین سودهای انباشته که شرکت طی فعالیت خود به دست آورده و بین سهامداران تقسیم نکرده است.

در یادداشت بعدی چند نکته قابل‌توجه راجع به ترازنامه بیان خواهم کرد.

[۱]. Liabilities

[۲]. Owners’ Equity and Shareholders’ Equity

[۳]. current assets

[۴] . مثلا پیش‌پرداخت بیمه یا سایر پیش‌پرداخت‌ها هم که طی یک سال تبدیل به پول نمی‌شوند اما معادل مبلغ دریافتی خدمات دریافت می‌شود، جزو دارایی‌های جاری محسوب می‌شوند.

[۵]. liquid

[۶]. fixed assets

[۷]. intangible assets

[۸]. current liabilities

[۹]. short-term liabilities

[۱۰]. long-term loan

[۱۱]. Net Working Capital

یک نظر

  1. سلام اقای دکتر می خواستم ازتون خواهش کنم که مباحث اموزشی رو ادامه بدید چراکه بیانتون هم سادس و هم کافی یا در غیر اینصورت منابعی برای یادگیری بیشتر و بالا رفتن هر چه بیشتر سواد مالی ارایه کنید با تشکر

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شد

* Copy This Password *

* Type Or Paste Password Here *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>